Tượng đồng đúc đặc, đúc rỗng hay chỉ là kim loại mạ đồng: phân biệt bằng cân, gõ, nhìn đáy và nhìn mép

Trả lời ngắn: tượng đồng trên thị trường có bốn dạng chính. Đúc đặc là đồng nguyên khối, rất nặng, thường chỉ ở tượng nhỏ. Đúc rỗng là vỏ đồng dày vài ly bao quanh lõi rỗng, phổ biến nhất ở tượng vừa và lớn. Hợp kim kẽm (thiếc, nhôm) mạ hoặc sơn màu đồng nhẹ hơn và rẻ hơn nhiều. Nhựa, composite giả đồng là nhẹ nhất. Cách phân biệt nhanh là cân, so với kích thước, nhìn đáy, và nhìn chỗ trầy ở mép. Mỗi loại đều có chỗ dùng, chỉ cần giá đúng với chất liệu.

Đúc đặc: nặng và đắt

Tượng đúc đặc được đổ đồng nóng chảy vào khuôn kín, đông lại thành một khối liền. Vì đồng có khối lượng riêng khoảng 8,5 đến 8,9 gam mỗi phân khối, một tượng đúc đặc cỡ bàn tay đã nặng vài cân. Tượng đặc lớn tốn rất nhiều đồng, dễ bị rỗ khí bên trong và nứt khi nguội, nên làng nghề ít khi đúc đặc tượng lớn. Đúc đặc hợp với tượng nhỏ như thiềm thừ, tỳ hưu, chặn giấy, ấn triện.

Đúc rỗng: cách làm phổ biến

Phần lớn tượng đồng cỡ vừa và lớn được đúc rỗng: thợ làm lõi đất hoặc cát bên trong khuôn, đồng chảy vào lớp không gian giữa lõi và vỏ khuôn, tạo thành vỏ đồng dày vài ly. Sau khi nguội, lõi được lấy ra qua lỗ ở đáy. Đúc rỗng tiết kiệm đồng, giảm trọng lượng, ít nứt hơn. Chất lượng phụ thuộc độ dày vỏ: vỏ quá mỏng dễ móp, thủng khi va. Nhìn vào lỗ đáy có thể thấy độ dày thành đồng.

Hợp kim kẽm mạ đồng

Hợp kim kẽm, thường gọi chung là "thiếc", "hợp kim" hay zamak, nóng chảy ở nhiệt độ thấp hơn đồng nhiều nên đúc nhanh, rẻ, chi tiết sắc. Sau khi đúc, bề mặt được mạ điện một lớp đồng hoặc phun sơn màu đồng. Món mới mua trông rất giống đồng thật. Theo thời gian, ở chỗ hay chạm tay, lớp mạ mòn đi lộ ra màu xám bạc của kẽm. Hợp kim kẽm nhẹ hơn đồng khoảng một phần năm và không bền bằng: có thể bị ăn mòn trắng khi gặp ẩm.

Nhựa, composite giả đồng

Tượng nhựa, nhựa trộn bột đá (composite, poly) được sơn giả đồng rất phổ biến ở dạng tượng lớn trang trí. Chúng nhẹ, rẻ, không gỉ, nhưng dễ trầy sơn, có thể bạc màu dưới nắng. Cầm lên thấy nhẹ bất ngờ so với kích thước, gõ nghe tiếng bộp, chạm vào thấy ấm tay nhanh. Composite có bột đá nặng hơn nhựa thường nhưng vẫn nhẹ hơn đồng rất nhiều.

Bảng phân biệt nhanh

Cân tượng: cách đơn giản mà hiệu quả

Mang theo hoặc mượn một cân điện tử nhỏ, cân tượng và so với kích thước. Không có công thức chính xác vì hình dáng mỗi tượng khác nhau, nhưng so sánh hai tượng cùng mẫu cùng cỡ ở hai cửa hàng sẽ cho thấy ngay món nào nhiều đồng hơn. Người bán đáng tin thường ghi sẵn trọng lượng tượng; khi mua online, hỏi trọng lượng là câu hỏi bắt buộc.

Nhìn đáy tượng

Đáy là chỗ ít được trau chuốt nhất nên lộ ra nhiều thông tin nhất. Tượng đúc rỗng thường có lỗ đáy, nhìn vào thấy độ dày thành và màu kim loại bên trong. Tượng hợp kim hay nhựa thường được dán nỉ đáy, đôi khi là để che vật liệu bên trong. Không có gì sai khi dán nỉ, nhưng có thể hỏi người bán cho xem vật liệu ở chỗ khuất. Một số tượng còn có đáy bằng gỗ hoặc nhựa gắn vào thân đồng.

Nhìn chỗ trầy ở mép

Ở các điểm lồi như mũi, tai, đầu ngón tay, mép áo, lớp phủ thường mòn trước. Trên tượng đồng thật, chỗ mòn lộ ra màu đồng vàng hoặc đỏ sáng hơn xung quanh, càng sờ càng sáng đẹp. Trên tượng hợp kim mạ, chỗ mòn lộ màu xám bạc. Trên tượng nhựa sơn, chỗ mòn lộ màu trắng hoặc xám. Với hàng mới, có thể nhờ người bán cho xem mẫu trưng bày đã cũ để thấy món đó "già" như thế nào.

Loại nào hợp với nhu cầu nào

• Muốn để đời, truyền cho con cháu, đặt bàn thờ trang trọng: đồng đúc rỗng vỏ dày hoặc đúc đặc cỡ nhỏ.
• Trang trí theo mùa, thay đổi thường xuyên: hợp kim mạ đồng giá mềm là đủ.
• Tượng lớn ngoài sân vườn: đồng đúc rỗng hoặc composite chịu thời tiết, tránh hợp kim kẽm vì dễ ăn mòn.
• Làm quà tặng: chọn món đồng thật cỡ nhỏ, ghi rõ chất liệu trên hộp để người nhận biết.

Giá có tương xứng không

Giá tượng đồng phụ thuộc lớn vào lượng đồng (trọng lượng), tay nghề đúc, và khâu hoàn thiện như chạm nguội, giả cổ, mạ vàng. Một tượng nhẹ bằng hợp kim mạ mà bán ngang giá tượng đồng đúc cùng cỡ là đang trả tiền sai. Ngược lại, tượng đồng đúc đặc tinh xảo không thể rẻ. Bài này không nêu con số vì giá đồng nguyên liệu thay đổi theo thị trường; hãy so trọng lượng và tay nghề giữa nhiều nơi bán.

Quy trình đúc đồng truyền thống tóm tắt

Ở các làng nghề, một tượng đồng thường trải qua các bước: nặn mẫu bằng đất hoặc sáp, làm khuôn ngoài bằng đất trộn trấu hoặc khuôn cát, nung khuôn, nấu đồng trong lò, rót đồng vào khuôn, chờ nguội, phá khuôn, rồi làm nguội: đục sửa, mài, chạm chi tiết, cuối cùng là hoàn thiện bề mặt. Phương pháp đúc sáp mất (đúc khuôn sáp) cho chi tiết rất tinh xảo vì sáp được nung chảy để lại khoang rỗng đúng hình mẫu. Hiểu quy trình giúp thấy vì sao tượng đẹp cần nhiều công và không thể quá rẻ.

Tượng đồng nhập khẩu và tượng làng nghề

Trên thị trường có cả tượng đồng đúc trong nước và tượng nhập khẩu. Không thể nói loại nào tốt hơn chỉ dựa vào xuất xứ; tượng nhập khẩu sản xuất công nghiệp thường đều, sắc nét, giá cạnh tranh, còn tượng làng nghề có nét thủ công riêng, có thể đặt làm theo yêu cầu. Điều quan trọng vẫn là biết đúng chất liệu, trọng lượng, kiểu đúc và trả giá tương xứng. Người bán nên nói rõ xuất xứ, không ghi chung chung "hàng cao cấp".

Bảo quản tượng đúc rỗng

Tượng đúc rỗng có lỗ đáy, hơi ẩm có thể đọng bên trong nếu đặt trong môi trường ẩm lâu ngày, làm mặt trong xỉn hoặc gỉ. Đặt tượng trên đế gỗ hoặc lót nỉ thoáng, không đặt trực tiếp lên mặt đá lạnh dễ đọng hơi nước vào mùa nồm. Thỉnh thoảng nhấc tượng lên lau khô đáy và mặt bàn.

Chuyện "đồng nguyên chất" trên nhãn

Nhãn "đồng nguyên chất 100%" trên tượng đúc thường không chính xác theo nghĩa đen, vì đồng gần nguyên chất (đồng đỏ) rất khó đúc chi tiết; tượng đúc hầu hết là hợp kim đồng. Điều người bán thường muốn nói là "toàn bộ là hợp kim đồng, không phải hợp kim kẽm hay nhựa". Hãy hỏi lại cụ thể: thân tượng làm từ hợp kim gì, đúc đặc hay rỗng, nặng bao nhiêu. Các mẫu tượng Thần Tài, Quan Công bằng đồng có thể xem tại gian Thần Tài, Quan Công của Thế Giới Phong Thủy, nhớ hỏi trọng lượng và kiểu đúc trước khi chọn.

Câu hỏi thường gặp