Gỗ làm tượng và linh vật: hương, cẩm lai, pơ mu, bách xanh, gỗ mít — vân, mùi, độ nứt và giấy tờ cần hỏi

Trả lời ngắn: gỗ làm tượng tốt cần thớ mịn để khắc chi tiết, ít co ngót để không nứt, và có vân hoặc mùi đẹp. Gỗ hương và cẩm lai nặng, cứng, vân đẹp, rất bền nhưng đắt và thuộc nhóm gỗ quý có quy định nguồn gốc. Pơ mu và bách xanh có mùi thơm đặc trưng, nhẹ hơn. Gỗ mít vàng, mềm, dễ khắc, truyền thống dùng làm tượng thờ. Chọn loại gỗ theo ngân sách, nơi đặt và sở thích mùi, và với gỗ quý thì hỏi người bán về nguồn gốc hợp pháp của gỗ.

Điều gì làm nên một loại gỗ tốt để khắc tượng

Thợ khắc quan tâm tới ba điều. Thứ nhất là thớ gỗ: thớ mịn, đều thì khắc được nét nhỏ như mắt, ngón tay, hoa văn mà không bị xơ, mẻ. Thứ hai là độ ổn định: gỗ ít co ngót, ít cong vênh khi độ ẩm thay đổi thì tượng không nứt. Thứ ba là vẻ đẹp tự nhiên: vân, màu, mùi. Gỗ quá cứng khó khắc, gỗ quá mềm dễ sứt. Mỗi loại gỗ dưới đây có cân bằng khác nhau giữa các yếu tố này.

Gỗ hương

Gỗ hương có màu đỏ nâu, vân đẹp như vân mây, có mùi thơm nhẹ đặc trưng, nặng và cứng. Tượng gỗ hương lên nước bóng đẹp theo thời gian, rất bền. Gỗ hương tự nhiên ngày càng hiếm, thuộc nhóm gỗ quý có quy định quản lý; nhiều sản phẩm trên thị trường là gỗ hương nhập khẩu từ các nước khác. Giá gỗ hương cao, nên dễ bị thay bằng gỗ khác nhuộm màu. Gỗ hương thật có mùi thơm khi cưa, khi chà nhám mạnh, và có tỷ trọng cao.

Gỗ cẩm lai

Cẩm lai có màu nâu đỏ đến tím sẫm, vân sọc đen đậm rất ấn tượng, nặng, cứng và nhiều dầu. Gỗ cẩm lai bền, ít mối mọt, đánh bóng lên rất đẹp. Giống gỗ hương, cẩm lai tự nhiên thuộc nhóm gỗ quý có quy định bảo vệ. Tượng cẩm lai thường nặng tay, phù hợp làm linh vật đặt bàn, tượng nhỏ trưng tủ kính.

Gỗ pơ mu

Pơ mu là loại gỗ lá kim có mùi thơm hăng đặc trưng, nhiều người cho là giúp đuổi côn trùng. Gỗ có màu vàng nâu, vân đều, nhẹ hơn hương và cẩm lai, dễ khắc. Tượng pơ mu giữ mùi khá lâu. Cây pơ mu tự nhiên cũng thuộc diện bảo vệ, nhiều sản phẩm là gỗ từ nguồn được phép hoặc gỗ cũ tái sử dụng. Mùi pơ mu khá mạnh, người nhạy mùi nên ngửi thử trước khi đặt trong phòng ngủ.

Gỗ bách xanh

Bách xanh là loài cây lá kim quý hiếm của Việt Nam, gỗ có mùi thơm dịu, màu vàng nhạt, thớ mịn. Bách xanh thuộc diện được bảo vệ nghiêm ngặt; nhiều sản phẩm mang tên "bách xanh" trên thị trường có nguồn gốc không rõ ràng hoặc là gỗ khác có mùi tương tự. Đây là loại gỗ người mua nên hỏi rất kỹ về nguồn gốc. Nếu không có giấy tờ, cân nhắc chọn loại gỗ khác.

Gỗ mít

Gỗ mít có màu vàng tươi khi mới, chuyển vàng nâu theo thời gian, thớ mịn, nhẹ, dễ khắc. Đây là gỗ truyền thống dùng làm tượng thờ ở đình, chùa và nhà dân Việt Nam vì cây mít phổ biến và gỗ bền khi được sơn phủ. Gỗ mít mộc dễ bị trầy, nên thường được sơn son thếp vàng hoặc phủ dầu. Giá mềm, nguồn gỗ ổn định, là lựa chọn tốt cho tượng thờ trong gia đình.

Các loại gỗ khác hay gặp

Chuyện giấy tờ nguồn gốc gỗ

Nhiều loài gỗ quý như hương, cẩm lai, trắc, bách xanh, pơ mu có quy định quản lý về khai thác và mua bán. Người mua lẻ một tượng gỗ thường không chịu trách nhiệm như người buôn, nhưng việc hỏi nguồn gốc vẫn có ý nghĩa: vừa tránh tiếp tay cho khai thác trái phép, vừa tránh mua phải gỗ thường nhuộm màu. Quy định cụ thể thay đổi theo thời gian; nếu mua số lượng lớn hoặc mang ra nước ngoài, nên hỏi cơ quan có thẩm quyền về kiểm lâm, hải quan.

Gỗ nhuộm, gỗ ghép giả gỗ quý

Gỗ thường được nhuộm màu đỏ nâu, phun mùi để giả hương, cẩm lai, trắc là chuyện phổ biến. Dấu hiệu: màu đều bất thường, vân mờ như bị phủ, gỗ nhẹ hơn mong đợi, mùi gắt như hóa chất. Gỗ ghép từ nhiều mảnh nhỏ dán lại cũng hay gặp ở tượng lớn; nhìn kỹ sẽ thấy đường ghép, vân bị cắt đứt đột ngột. Gỗ ghép không xấu nếu làm khéo và giá đúng, nhưng không nên bán như gỗ nguyên khối.

Tượng gỗ trong quan niệm ngũ hành

Theo quan niệm ngũ hành, gỗ thuộc hành Mộc, nên vật phẩm gỗ thường được gợi ý cho người mệnh Mộc, mệnh Hỏa (Mộc sinh Hỏa), đặt hướng Đông, Đông Nam. Đây là cách áp dụng của quan niệm dân gian; người chọn tượng gỗ vì vẻ ấm áp, mộc mạc cũng là lý do đủ đầy. Tượng gỗ hợp với không gian có nhiều đồ gỗ, ánh sáng ấm.

Gỗ và độ cứng: chọn theo chỗ đặt

Gỗ cứng nặng như trắc, cẩm lai, hương chịu va chạm tốt, ít trầy, hợp tượng nhỏ đặt bàn làm việc hay hay được cầm nắm. Gỗ mềm như mít, thông, nhãn dễ trầy, móp khi va, hợp tượng đặt trên kệ cao, tủ thờ ít đụng chạm, và thường được sơn phủ để bảo vệ. Nếu nhà có trẻ nhỏ hay chạm vào đồ trang trí, ưu tiên gỗ cứng và có lớp phủ chống trầy.

Mùi gỗ và người nhạy cảm

Gỗ thơm như pơ mu, bách, xá xị, hương có mùi khá rõ, đặc biệt khi mới. Nhiều người thích mùi này, nhưng người bị viêm mũi dị ứng, hen suyễn có thể thấy khó chịu nếu đặt tượng gỗ thơm lớn trong phòng ngủ kín. Nên ngửi thử trước khi mua, đặt tượng ở nơi thông thoáng vài tuần đầu. Mùi gỗ tự nhiên dịu dần theo thời gian; mùi hóa chất gắt kéo dài là dấu hiệu nên nghi ngờ gỗ đã tẩm.

Tượng gỗ và lớp hoàn thiện

Tượng gỗ có thể để mộc, đánh dầu, phủ PU bóng hoặc mờ, sơn son thếp vàng. Để mộc giữ được vẻ tự nhiên và mùi gỗ nhưng dễ bám bẩn, dễ mốc. Đánh dầu làm vân gỗ nổi rõ, cần dầu lại định kỳ. Phủ PU bảo vệ tốt nhưng làm gỗ trông như có lớp nhựa. Sơn son thếp vàng hợp tượng thờ. Hỏi người bán tượng đã hoàn thiện kiểu gì để biết cách lau.

Chọn tượng gỗ

• Nhìn vết nứt chân chim ở đầu thớ, chân đế: nứt nhỏ có thể lan rộng khi khô.
• Ngửi: mùi gỗ tự nhiên dịu, không hắc hóa chất.
• Cầm thử: gỗ quý thường nặng; gỗ nhẹ bất thường mà gọi là hương, trắc thì cần hỏi lại.
• Nhìn nét khắc: mắt, tay, hoa văn rõ, không xơ, không bị chà nhám mất chi tiết.

Các mẫu linh vật và tượng nhiều chất liệu có thể tham khảo tại gian rồng phượng kỳ lân của Thế Giới Phong Thủy, nhớ hỏi tên loại gỗ và nguồn gốc với món làm từ gỗ quý.

Câu hỏi thường gặp