Men gốm có chì, có cadmi: khi nào đồ gốm vật phẩm không nên dùng đựng đồ ăn và cách dùng cho an toàn
Trả lời ngắn: một số loại men gốm, nhất là men nung nhiệt độ thấp, men màu đỏ cam vàng rực và men vẽ trên men, có thể chứa hợp chất chì hoặc cadmi để cho màu đẹp, bóng, dễ chảy. Khi đựng thức ăn chua (giấm, chanh, dưa muối, nước trái cây) hoặc thức ăn nóng trong thời gian dài, một lượng kim loại có thể thôi ra. Đồ gốm làm vật phẩm, đồ trang trí, đồ lưu niệm nhiều khi không được sản xuất theo tiêu chuẩn đồ đựng thực phẩm. Cách an toàn nhất: dùng đồ có ghi rõ an toàn cho thực phẩm khi ăn uống, còn đồ trang trí thì để trang trí.
Vì sao men lại có chì
Hợp chất chì đã được dùng trong men gốm từ rất lâu đời vì giúp men chảy đều ở nhiệt độ thấp, cho bề mặt bóng đẹp và màu sắc rực. Cadmi được dùng để tạo các màu đỏ, cam, vàng tươi. Khi men được pha chế và nung đúng, kim loại được "khóa" trong lớp thủy tinh men. Nhưng nếu men pha sai, nung thiếu nhiệt, hoặc lớp men bị trầy, rạn, kim loại có thể thôi ra khi tiếp xúc với axit. Đây là vấn đề an toàn được các cơ quan quản lý thực phẩm ở nhiều nước quan tâm.
Khi nào nguy cơ cao hơn
- Đồ gốm thủ công, gốm lưu niệm không rõ nguồn gốc, không ghi chú dùng cho thực phẩm.
- Men màu đỏ, cam, vàng rất rực, đặc biệt ở mặt trong đồ đựng.
- Men vẽ trang trí trên bề mặt men đã nung (vẽ trên men), có thể sờ thấy màu gồ lên.
- Men rạn, men đã trầy xước, mẻ ở mặt tiếp xúc thức ăn.
- Đựng thức ăn chua, nóng, hoặc để lâu như ngâm dưa, ủ giấm, hâm nóng trong lò vi sóng.
Đồ gốm vật phẩm và đồ thờ
Nhiều đồ gốm dùng trong thờ cúng như đĩa, bát, chén, lọ hoa được sản xuất chủ yếu cho mục đích bày biện. Khi bày đồ cúng như hoa quả nguyên vỏ, bánh kẹo đóng gói, xôi, chè trong thời gian ngắn, rủi ro thấp. Rủi ro tăng khi dùng các đồ này đựng thức ăn chua, đồ nước để lâu, hoặc sau khi cúng lại dùng chính bát đĩa đó làm đồ ăn hằng ngày. Một cách đơn giản là lót lá chuối, giấy lót thực phẩm, hoặc đặt đĩa sứ trắng loại dùng cho ăn uống lên trên đĩa thờ trang trí.
Linh vật gốm đựng nước, cắm hoa
Linh vật gốm như thiềm thừ ngậm nước, bể cá gốm, bình phong thủy đựng nước không tiếp xúc thức ăn nên không có rủi ro thực phẩm. Tuy vậy, nếu nhà có trẻ nhỏ hay vật nuôi hay uống nước từ các bình này, nên chọn món có men nung cao, chất lượng tốt. Thay nước thường xuyên để tránh rêu và muỗi. Không dùng bình gốm trang trí để chứa nước uống.
Cách nhận biết đồ dùng cho thực phẩm
Đồ gốm sứ sản xuất cho ăn uống từ các cơ sở uy tín thường có nhãn hoặc in dưới đáy các ký hiệu cho biết an toàn thực phẩm, dùng được trong lò vi sóng, máy rửa bát. Một số sản phẩm ghi rõ "chỉ dùng trang trí" hoặc "không dùng cho thực phẩm". Đồ không có bất kỳ thông tin nào thì nên mặc định là đồ trang trí, trừ khi người bán xác nhận. Đồ sứ trắng trơn, men trong, nung cao từ nhà sản xuất có tên tuổi thường là lựa chọn an toàn cho ăn uống.
Có thể tự kiểm tra không
Trên thị trường có các bộ que thử chì dùng tại nhà, đổi màu khi tiếp xúc với chì trên bề mặt. Chúng hữu ích để sàng lọc, nhưng có thể cho kết quả âm tính giả với lượng nhỏ hoặc với men đã khóa tốt nhưng vẫn thôi ra khi đựng axit lâu. Kiểm tra chính xác cần phòng thí nghiệm ngâm mẫu trong dung dịch axit theo quy trình chuẩn rồi đo lượng kim loại thôi ra. Nếu nghi ngờ đồ đang dùng hằng ngày, cách thực tế nhất là ngừng dùng nó cho thức ăn.
Ai cần thận trọng hơn
Trẻ em và phụ nữ mang thai nhạy cảm hơn với chì, vì chì ảnh hưởng tới sự phát triển của hệ thần kinh. Gia đình có trẻ nhỏ nên dùng bát đĩa, cốc chén có nguồn gốc rõ ràng cho ăn uống, và không để trẻ ngậm, cắn đồ gốm trang trí. Nếu lo lắng về phơi nhiễm chì, hãy hỏi bác sĩ về xét nghiệm phù hợp thay vì tự suy đoán. Bài này chỉ cung cấp thông tin chung, không thay thế tư vấn y tế.
Bảng phân loại dùng nhanh
| Loại đồ | Dùng đựng thức ăn | Lưu ý |
|---|---|---|
| Bát đĩa sứ có ghi an toàn thực phẩm | Được | Theo hướng dẫn nhà sản xuất |
| Đĩa, bát thờ trang trí không ghi chú | Hạn chế | Lót giấy hoặc đặt đĩa ăn lên trên |
| Gốm lưu niệm, men màu rực | Không nên | Để trang trí |
| Bình, lọ, linh vật đựng nước | Không dùng nước uống | Thay nước thường xuyên |
| Đồ men rạn, men trầy | Không nên với đồ chua, nóng | Dùng làm vật trang trí |
Chăm sóc lớp men cho bền
Lớp men nguyên vẹn là lớp bảo vệ tốt nhất. Tránh dùng miếng chà kim loại, bột tẩy mài mòn lên đồ gốm. Tránh sốc nhiệt như rót nước sôi vào bình đang lạnh. Không cho đồ trang trí vào máy rửa bát hay lò vi sóng trừ khi có ghi chú cho phép; một số men vẽ vàng, viền vàng sẽ hỏng hoặc phát tia lửa trong lò vi sóng. Đồ đã mẻ men ở mặt trong thì chuyển sang mục đích trang trí.
Đồ gốm cũ, đồ gốm thừa kế
Bát đĩa, liễn, hũ gốm cũ trong gia đình, đồ mua ở chợ đồ cổ thường không có thông tin về men. Những món này có giá trị kỷ niệm và trang trí rất lớn. Nếu muốn dùng lại cho ăn uống, cân nhắc chỉ đựng đồ khô, nguội, trong thời gian ngắn; không ngâm dưa, ủ mắm, đựng nước chanh, giấm trong đó. Đồ có men đã mờ, rạn, mẻ ở mặt trong thì nên chuyển hẳn sang trưng bày.
Đồ gốm vẽ vàng, viền vàng
Viền vàng, họa tiết vàng trên đồ gốm sứ thường là lớp vàng hoặc kim loại mỏng vẽ trên men và nung ở nhiệt độ thấp. Lớp này có thể mòn khi chà rửa, và đặc biệt không được cho vào lò vi sóng vì kim loại có thể phát tia lửa. Đồ có viền vàng nên rửa tay nhẹ nhàng, không ngâm lâu trong nước rửa chén mạnh. Đây là chuyện độ bền, khác với chuyện chì, nhưng cũng là lý do đồ trang trí nên được dùng đúng cách.
Ghi nhớ nhanh
- Đồ trang trí, lưu niệm, đồ thờ không ghi chú: không dùng đựng thức ăn chua, nóng, để lâu.
- Đồ ăn uống hằng ngày: chọn loại có thông tin an toàn thực phẩm.
- Men đã trầy, mẻ ở mặt trong: chuyển sang trưng bày.
- Có trẻ nhỏ: ưu tiên đồ ăn uống nguồn gốc rõ ràng, không để trẻ ngậm đồ gốm trang trí.
Không phải để sợ, mà để dùng đúng
Đồ gốm đẹp, có hồn, đáng có trong nhà. Hiểu chuyện men chì chỉ để dùng đúng mục đích: đồ trang trí để trang trí, đồ ăn uống dùng loại an toàn. Không nên vì thông tin này mà bỏ hết đồ gốm thủ công hay cho rằng mọi đồ gốm đều nguy hiểm. Các vật phẩm trang trí như đĩa, bình có thể tham khảo tại các mẫu đĩa trang trí trên Thế Giới Phong Thủy, và hỏi người bán món nào dùng được cho thực phẩm, món nào chỉ để bày.