Tượng gỗ nứt, mốc, mọt trong khí hậu nồm ẩm: vì sao xảy ra và cách giữ gỗ ổn định quanh năm
Trả lời ngắn: gỗ hút và nhả hơi nước theo độ ẩm không khí. Khi khô hanh, gỗ co lại và nứt nếu co không đều; khi nồm ẩm, gỗ trương và dễ mốc trên bề mặt; gỗ sấy chưa kỹ hoặc chưa xử lý thì dễ bị mọt đục. Cách giữ là đặt tượng xa nguồn nhiệt, xa nắng trực tiếp và nơi ẩm ướt, giữ độ ẩm phòng ổn định, lau khô thường xuyên mùa nồm, và kiểm tra mạt gỗ định kỳ. Tượng có vết nứt lớn hoặc mọt nặng nên mang tới thợ xử lý.
Gỗ "thở" theo độ ẩm
Gỗ là vật liệu hút ẩm. Mỗi loại gỗ có một độ ẩm cân bằng tùy theo độ ẩm không khí xung quanh. Miền Bắc có mùa nồm độ ẩm rất cao và mùa hanh khô; miền Nam có mùa mưa và mùa khô rõ rệt. Gỗ liên tục hút hơi nước rồi nhả ra, kích thước thay đổi theo. Gỗ co ngót theo chiều ngang thớ nhiều hơn chiều dọc, nên những khối gỗ dày như tượng dễ xuất hiện ứng suất bên trong. Đây là gốc rễ của nứt, cong vênh.
Vì sao tượng gỗ nứt
Tượng thường được khắc từ một khối gỗ lớn. Nếu gỗ chưa được sấy đủ khô trước khi khắc, sau khi về nhà gỗ tiếp tục mất nước, lớp ngoài khô nhanh co lại trong khi lõi còn ẩm, tạo vết nứt chân chim từ đầu thớ hoặc dọc thân. Những tình huống làm nứt nhanh: đặt dưới điều hòa thổi thẳng, cạnh lò sưởi, gần cửa sổ nắng chiều, chuyển từ nơi ẩm vào phòng máy lạnh khô. Gỗ có tâm (lõi giữa thân cây) trong khối tượng cũng dễ nứt hướng tâm.
Phòng nứt
- Chọn tượng từ cơ sở sấy gỗ đúng quy trình; hỏi gỗ đã sấy hay phơi bao lâu.
- Đặt tượng ở nơi nhiệt độ, độ ẩm ổn định, không có luồng gió điều hòa, quạt sưởi thổi thẳng.
- Tránh nắng chiếu trực tiếp qua cửa kính.
- Mùa hanh khô có thể dùng máy tạo ẩm vừa phải trong phòng, hoặc đặt khay nước gần đó.
- Lau dầu dưỡng gỗ (dầu lau đồ gỗ, sáp ong) định kỳ để làm chậm việc mất nước bề mặt.
Khi tượng đã nứt
Vết nứt chân chim nhỏ ở bề mặt thường ổn định sau khi gỗ đạt cân bằng độ ẩm, chỉ ảnh hưởng thẩm mỹ. Có thể dùng sáp màu gỗ trám lại. Vết nứt lớn, xuyên sâu, đang lan rộng thì nên mang tới thợ mộc hoặc thợ khắc: họ có thể chèn nêm gỗ cùng loại, dùng keo chuyên dụng. Đừng cố bôi keo dán thông thường vào vết nứt đang mở, vì gỗ còn chuyển động có thể làm keo nứt theo, và lớp keo bóng khó sửa sau này.
Vì sao tượng gỗ mốc
Mốc là nấm phát triển trên bề mặt gỗ khi độ ẩm cao kéo dài, đặc biệt ở góc phòng kín, sát tường ẩm, tủ kính ít mở. Mốc thường xuất hiện như lớp phấn trắng, xanh hoặc đen, có mùi ẩm. Gỗ mộc, gỗ thớ mềm, gỗ có đường đục khắc sâu dễ mốc hơn gỗ đã phủ sơn, phủ dầu. Mốc lâu ngày có thể làm ố màu gỗ vĩnh viễn và gây khó chịu cho người bị dị ứng.
Phòng và xử lý mốc
Mùa nồm, đóng cửa khi không khí bên ngoài ẩm, dùng máy hút ẩm hoặc điều hòa chế độ khô, lau khô tượng bằng khăn mềm vài ngày một lần. Không đặt tượng sát tường ngoài trời hay tường nhà tắm. Khi thấy mốc, mang tượng ra nơi thoáng, dùng chổi lông mềm phủi lớp mốc (đeo khẩu trang), lau bằng khăn hơi ẩm pha chút cồn loãng với gỗ phủ bóng, rồi để khô hoàn toàn trong bóng râm thoáng gió. Không phơi nắng gắt để làm khô nhanh vì gỗ sẽ nứt.
Mọt gỗ: dấu hiệu và nguyên nhân
Mọt là ấu trùng của một số loài bọ cánh cứng đục ăn gỗ. Dấu hiệu dễ thấy nhất là những lỗ nhỏ tròn trên bề mặt và mạt gỗ mịn như bột rơi ra dưới chân tượng. Gỗ mềm, gỗ chưa sấy, gỗ có nhiều đường giác (phần gỗ non ngoài lõi) dễ bị mọt hơn. Gỗ quý nhiều dầu như cẩm lai, trắc ít bị mọt. Mọt có thể lây sang đồ gỗ khác trong nhà nếu không xử lý.
Xử lý mọt
Khi phát hiện mạt gỗ mới (màu sáng, rơi thành đống nhỏ), tách tượng ra khỏi đồ gỗ khác. Với tượng nhỏ, một số người bọc kín tượng và để trong ngăn đá tủ lạnh vài ngày để diệt ấu trùng, sau đó để tượng ấm dần lên trong túi kín tránh đọng nước; cách này có rủi ro nứt với gỗ dày nên cân nhắc. Với tượng lớn hoặc mọt nặng, nên nhờ dịch vụ xử lý mối mọt hoặc thợ mộc dùng thuốc chuyên dụng. Không tự pha thuốc trừ sâu nông nghiệp phun lên tượng trong nhà.
Tượng gỗ sơn son thếp vàng
Tượng thờ sơn son thếp vàng được bảo vệ bởi lớp sơn ta, ít bị mốc và mọt hơn gỗ mộc. Tuy vậy, nếu gỗ bên trong co ngót, lớp sơn có thể nứt theo, bong mảng. Giữ tượng thờ ở nơi khô thoáng, xa ngọn nến, bát hương quá gần. Không lau ướt lớp thếp vàng. Khi sơn bong, nên mời thợ sơn thếp làm lại thay vì tự sơn đè.
Lịch chăm sóc theo mùa
| Thời điểm | Việc nên làm |
|---|---|
| Đầu mùa nồm | Kiểm tra góc đặt, tránh sát tường ẩm; chuẩn bị máy hút ẩm |
| Trong mùa nồm | Lau khô vài ngày một lần, mở cửa khi trời hanh |
| Đầu mùa khô hanh | Lau dầu dưỡng gỗ, tránh điều hòa thổi thẳng |
| Định kỳ hằng tháng | Kiểm tra mạt gỗ dưới chân tượng, vết nứt mới |
| Dịp cuối năm | Phủi bụi kỹ các đường khắc, kiểm tra đế |
Máy hút ẩm: dùng thế nào cho vừa
Máy hút ẩm giúp rất nhiều trong mùa nồm, nhưng hút quá khô cũng làm gỗ nứt. Mức độ ẩm phòng vừa phải, không quá khô không quá ướt, là tốt cho cả gỗ lẫn người ở. Một ẩm kế điện tử nhỏ đặt trong phòng giúp biết độ ẩm thực tế thay vì đoán. Đừng đặt máy hút ẩm hay máy tạo ẩm thổi thẳng vào tượng.
Tủ kính trưng bày
Tủ kính giúp tượng ít bụi, nhưng không khí trong tủ kín có thể ẩm hơn và ít lưu thông, dễ mốc vào mùa nồm. Có thể đặt gói hút ẩm silica gel trong tủ và thay định kỳ, mở tủ thông gió vào những ngày trời hanh. Tủ đặt sát tường ngoài, tường nhà tắm nên kê cách tường một khoảng nhỏ.
Sai lầm phổ biến khi chăm tượng gỗ
- Lau tượng bằng khăn ướt sũng nước rồi để tự khô.
- Dùng nước rửa chén, nước lau sàn có hóa chất mạnh.
- Xịt dầu bóng đa năng có silicon, làm gỗ bám bụi và khó xử lý sau này.
- Đặt tượng cạnh bát hương, đèn dầu, nến nơi nhiệt cao.
- Bọc nilon kín tượng trong mùa nồm, khiến hơi ẩm đọng bên trong.
Khi mua tượng gỗ mới
Hỏi người bán gỗ đã sấy chưa, đã xử lý chống mối mọt chưa, có phủ dầu hay sơn gì. Để tượng mới ở trong phòng vài tuần trước khi đặt cạnh nguồn nhiệt hay nơi trang trọng, cho gỗ quen độ ẩm. Các mẫu vật phẩm và tượng có thể xem tại gian Phật, Di Lặc của Thế Giới Phong Thủy, nhớ hỏi rõ chất liệu và cách xử lý gỗ của từng món.