Gốm sứ làm vật phẩm: sành, sứ, gốm men rạn, men lam — phân biệt xương gốm và lớp men để chọn món bền đẹp

Trả lời ngắn: gốm sứ khác nhau trước hết ở phần xương (đất) và nhiệt độ nung. Đất nung nung thấp, xốp, thấm nước; sành nung cao hơn, chắc, ít thấm; sứ dùng đất trắng mịn có cao lanh, nung rất cao, xương trắng, mỏng, gõ kêu trong. Lớp men phủ bên ngoài quyết định màu và độ bóng: men rạn có vết nứt trang trí, men lam vẽ màu xanh coban dưới men, men ngọc màu xanh lục nhạt. Chọn món có xương chắc, men đều, không nứt chân, đáy phẳng.

Xương gốm: phần quyết định độ bền

"Xương" là phần đất bên trong lớp men, nhìn thấy ở đáy không phủ men hoặc chỗ mẻ. Đất nung có xương đỏ, nâu, xốp, nung ở nhiệt độ thấp, hút nước mạnh. Sành có xương xám, nâu đậm, chắc, nung cao hơn, gần như không thấm. Gốm men thông thường nằm ở khoảng giữa. Sứ có xương trắng mịn, rất chắc, nung ở nhiệt độ cao nhất, mỏng nhẹ mà vẫn bền. Xương càng chắc, món đồ càng ít thấm nước, ít nứt khi gặp lạnh nóng.

Đất nung

Tượng đất nung, chậu đất nung, linh vật đất nung có vẻ mộc mạc ấm áp. Vì xốp, đất nung hút nước, có thể rêu mốc khi để ngoài trời ẩm, và nứt vỡ khi nước trong xương đóng băng ở vùng lạnh. Đất nung không men để trong nhà thì bền; để ngoài trời nên phủ lớp chống thấm. Không dùng đồ đất nung không men đựng thức ăn ướt lâu ngày vì khó vệ sinh.

Sành

Đồ sành như chum, vại, lọ, tượng sành nung ở nhiệt độ cao, xương rắn chắc, gõ nghe đanh. Sành chịu thời tiết tốt, ít thấm, phù hợp đặt ngoài sân vườn hay làm chum nước. Bề mặt sành thường để mộc hoặc phủ men tro, men da lươn màu nâu. Tượng sành nặng, đế vững, ít đổ.

Sứ

Sứ dùng đất trắng có cao lanh, nung ở nhiệt độ rất cao làm xương trắng, mịn, gần như thủy tinh hóa. Đồ sứ mỏng có thể thấy ánh sáng xuyên qua nhẹ khi soi đèn. Gõ nhẹ vào miệng bình sứ nghe tiếng ngân trong. Sứ chịu va đập kém hơn sành vì mỏng, nhưng bền với thời gian, không thấm, dễ lau. Tượng Quan Âm, Di Lặc, bình hoa sứ trắng hay vẽ lam là các vật phẩm phổ biến.

Men rạn

Men rạn là men có các đường nứt nhỏ đan như mạng nhện trên bề mặt, tạo ra có chủ ý bằng cách cho men và xương co giãn khác nhau khi nguội. Thợ thường xát mực hoặc màu vào để đường rạn hiện rõ. Làng gốm Bát Tràng nổi tiếng với men rạn. Đường rạn chỉ nằm ở lớp men, không xuyên vào xương, nên không làm món đồ yếu đi. Tuy vậy, men rạn có thể giữ bẩn trong đường nứt, nên đồ men rạn hợp làm vật trang trí hơn là đồ ăn uống.

Men lam, men ngọc và các loại men khác

Cách kiểm tra khi chọn

• Gõ nhẹ bằng đầu ngón tay: tiếng trong, ngân là xương chắc, không nứt ngầm; tiếng rè, đục có thể có vết nứt.
• Soi đáy: xương mịn, đều; đáy phẳng, đặt lên mặt kính không bập bênh.
• Nhìn men: đều, không có bọt vỡ, không lỗ kim lớn, không chảy men đọng thành giọt ở chân (trừ khi là men hỏa biến cố ý).
• Lật xem bên trong bình: men trong lòng bình có phủ đều không.

Gốm sứ trong quan niệm ngũ hành

Theo quan niệm ngũ hành, gốm sứ làm từ đất nên thuộc hành Thổ, được gợi ý cho người mệnh Thổ và mệnh Kim (Thổ sinh Kim), đặt ở trung tâm nhà, hướng Đông Bắc, Tây Nam. Màu men lại thêm một lớp ý nghĩa theo màu. Đây là cách áp dụng của quan niệm dân gian. Bình gốm đẹp đặt ở phòng khách là món trang trí bền, dễ phối, dù gia chủ có theo phong thủy hay không.

Bình hoa gốm: chọn và dùng

Bình cắm hoa nên có men phủ cả trong lòng để không thấm nước, đáy dày để vững. Bình men rạn đẹp nhưng nước có thể thấm vào đường rạn gây ố; có thể đặt một ống thủy tinh bên trong để cắm hoa tươi. Thay nước thường xuyên, rửa bình bằng bàn chải mềm. Bình cao đặt sàn nên chọn đế rộng, tránh đặt ở lối đi nơi trẻ chạy nhảy.

Gốm sứ ngoài trời

Tượng, chậu gốm đặt ngoài sân cần chịu được nắng mưa. Sành và gốm men nung cao chịu thời tiết tốt hơn đất nung không men. Ở miền Bắc, mùa đông không quá lạnh để đóng băng nhưng mùa nồm làm rêu mốc phát triển trên đất nung. Kê chậu cao khỏi mặt đất để thoát nước, tránh đọng nước dưới đáy. Tượng gốm lớn ngoài trời nên đặt trên bệ chắc, cố định chống đổ khi mưa bão.

Gốm thủ công và gốm công nghiệp

Gốm thủ công được nặn tay hoặc chuốt trên bàn xoay, vẽ tay, mỗi món một chút khác biệt: độ dày không tuyệt đối đều, nét vẽ có hồn riêng. Gốm công nghiệp đổ khuôn, in decal, đều tăm tắp, giá mềm hơn. Cả hai đều có giá trị riêng. Dấu hiệu nhận biết: nét vẽ tay có độ đậm nhạt, đôi chỗ run tay; decal in thì nét đều, có thể thấy các chấm in khi soi kính lúp, và mép decal hơi gồ.

Đóng gói và vận chuyển đồ gốm

Đồ gốm sứ dễ vỡ khi vận chuyển. Khi mua online, hỏi người bán cách đóng gói: bọc xốp hơi từng món, chèn kín trong thùng, có lớp đệm đáy. Nên quay video lúc mở hộp để làm bằng chứng nếu hàng vỡ. Khi chuyển nhà, nhét giấy vào lòng bình, bọc riêng phần tay cầm, nắp, các chi tiết nhô ra.

Vệ sinh đồ gốm sứ trang trí

Phủi bụi bằng chổi lông mềm hoặc khăn khô là đủ cho phần lớn đồ gốm trưng bày. Khi cần rửa, dùng nước ấm và chút xà phòng trung tính, rửa từng món, không xếp chồng trong chậu để tránh va vỡ. Đồ đất nung không men chỉ nên chải khô, vì nước thấm vào xương lâu khô và dễ sinh mốc. Đồ men rạn có thể ngâm nhanh trong nước ấm pha chút xà phòng để làm sạch đường rạn, nhưng không ngâm lâu và phải để khô hoàn toàn trước khi bày lại. Tránh dùng nước tẩy javel với đồ vẽ màu trên men.

Sửa đồ gốm bị mẻ, vỡ

Đồ gốm vỡ có thể gắn lại bằng keo epoxy chuyên dụng cho gốm sứ. Kỹ thuật kintsugi của Nhật dùng sơn mài trộn bột vàng để gắn và tôn vinh vết vỡ, biến món đồ hỏng thành một món mới có câu chuyện riêng. Đồ đã gắn keo thì chỉ dùng trang trí, không dùng đựng thức ăn hay nước nóng. Với đồ gốm cổ có giá trị, nên tìm đến người phục chế chuyên nghiệp.

Mua đồ gốm sứ ở đâu

Các làng gốm truyền thống như Bát Tràng (Hà Nội), Chu Đậu (Hải Dương), Bàu Trúc (Ninh Thuận), Thanh Hà (Hội An), Biên Hòa (Đồng Nai) mỗi nơi có phong cách riêng. Khi mua online, hỏi rõ xương gì, men gì, kích thước, trọng lượng, và cách đóng gói chống vỡ. Các vật phẩm phong thủy nhiều chất liệu có thể tham khảo tại các mẫu tượng Quan Âm trên Thế Giới Phong Thủy, nhớ hỏi rõ món đó là sứ, gốm hay chất liệu khác.

Câu hỏi thường gặp