Lớp hoàn thiện trên đồ đồng: giả cổ, mạ vàng, dát vàng, sơn mài, phủ bóng và cách giữ từng loại cho bền
Trả lời ngắn: đồ đồng có thể được để mộc (đánh bóng sáng), giả cổ (làm tối màu bằng hóa chất hoặc hun khói), mạ vàng điện phân, dát vàng lá thủ công, sơn mài hoặc phủ lớp bóng trong suốt. Mỗi kiểu cho vẻ đẹp khác và cần cách giữ khác: đồ mộc phải đánh bóng định kỳ, đồ giả cổ chỉ lau khô không đánh bóng, đồ mạ và dát vàng tránh chà xát và hóa chất, đồ phủ bóng chỉ lau ẩm nhẹ. Lau sai cách là nguyên nhân phổ biến nhất khiến tượng đồng đẹp bị hỏng màu.
Để mộc: ánh đồng tự nhiên
Đồ đồng để mộc được đánh bóng ánh kim, không phủ gì. Màu vàng sáng của đồng thau hay đỏ cam của đồng đỏ rất đẹp lúc mới, nhưng sẽ xỉn dần trong vài tuần đến vài tháng tùy độ ẩm và khói nhang. Muốn giữ sáng, phải đánh bóng định kỳ bằng chế phẩm đánh đồng. Nhiều người thích để đồ mộc tự lên màu nâu trầm theo thời gian, gọi là "lên nước", đó cũng là một lựa chọn thẩm mỹ.
Giả cổ: màu sẫm có chủ đích
Giả cổ là xử lý bề mặt đồng bằng hóa chất hoặc nhiệt (hun, nung) để tạo lớp ôxít, sunfua màu nâu, đen, xanh rêu, mô phỏng đồ đồng lâu năm. Thợ thường đánh sáng lại các điểm lồi để tạo chiều sâu. Lớp màu giả cổ nằm ngay trên bề mặt và khá mỏng; nếu dùng chế phẩm đánh đồng hay giấy nhám, lớp này sẽ bị mất, lộ ra đồng sáng loang lổ. Vì vậy tượng giả cổ chỉ nên phủi bụi và lau khô bằng khăn mềm.
Mạ vàng điện phân
Mạ vàng là phủ một lớp vàng rất mỏng lên bề mặt đồng bằng phương pháp điện phân. Lớp mạ cho màu vàng rực, sang trọng, không xỉn như đồng. Độ bền phụ thuộc độ dày lớp mạ, thứ người mua rất khó kiểm tra bằng mắt. Lớp mạ mỏng có thể mòn ở chỗ hay chạm tay, lộ màu đồng bên dưới. Không lau đồ mạ vàng bằng chất tẩy hay khăn thô; chỉ dùng khăn mềm khô hoặc hơi ẩm.
Dát vàng lá thủ công
Dát vàng lá (thếp vàng) là kỹ thuật thủ công: thợ quét lớp keo sơn lên bề mặt, rồi đặt những lá vàng mỏng như cánh ve lên, xoa cho dính. Làng nghề Kiêu Kỵ là nơi nổi tiếng với nghề dát vàng bạc quỳ. Lớp vàng lá có ánh ấm, sâu hơn mạ điện, thường thấy trên tượng thờ, hoành phi câu đối. Vàng lá rất mỏng nên dễ trầy nếu cọ xát; tuyệt đối không lau ướt hay dùng hóa chất, chỉ phủi bụi bằng chổi lông mềm.
Sơn mài và sơn phủ màu
Một số tượng đồng được sơn mài, sơn son thếp vàng, hoặc sơn màu theo kiểu tượng thờ truyền thống. Lớp sơn che hoàn toàn bề mặt đồng, bảo vệ đồng khỏi xỉn. Sơn ta truyền thống bền đẹp nhưng nhạy với nhiệt độ cao và nắng gắt kéo dài. Sơn công nghiệp rẻ hơn, có thể bong tróc ở chỗ va chạm. Lau bằng khăn mềm hơi ẩm, tránh cồn và dung môi.
Phủ bóng trong suốt
Nhiều tượng đồng hiện đại được phủ một lớp sơn bóng trong suốt (lacquer) để giữ màu đồng sáng không bị xỉn. Lớp phủ này giúp chủ nhà đỡ phải đánh bóng, nhưng nếu bị trầy, chỗ trầy sẽ xỉn khác màu xung quanh. Đừng dùng chế phẩm đánh đồng lên đồ đã phủ bóng vì sẽ phá lớp phủ, tạo vệt loang. Lau bằng khăn ẩm nhẹ, lau khô ngay.
Bảng cách giữ từng kiểu hoàn thiện
| Kiểu hoàn thiện | Lau thường ngày | Không được làm |
|---|---|---|
| Để mộc | Khăn khô; đánh bóng định kỳ bằng chế phẩm đánh đồng | Để ẩm lâu, đặt gần biển |
| Giả cổ | Phủi bụi, khăn mềm khô | Đánh bóng, giấy nhám, chanh muối |
| Mạ vàng | Khăn mềm khô hoặc hơi ẩm | Chất tẩy, khăn thô, chà mạnh |
| Dát vàng lá | Chổi lông mềm | Lau ướt, chạm tay nhiều, hóa chất |
| Sơn mài, sơn màu | Khăn mềm hơi ẩm | Cồn, dung môi, nắng gắt |
| Phủ bóng | Khăn ẩm nhẹ, lau khô ngay | Chế phẩm đánh đồng |
Mẹo chanh muối, giấm: dùng được lúc nào
Mẹo dân gian dùng chanh muối, giấm hay me chua để lau đồng có tác dụng thật với đồng để mộc vì axit hòa tan lớp ôxít. Nhưng với tượng giả cổ, mạ, dát vàng hay phủ bóng, axit sẽ phá hỏng lớp hoàn thiện. Ngay cả với đồ mộc, sau khi dùng axit phải rửa sạch bằng nước và lau khô kỹ, nếu không cặn muối và axit sẽ làm đồng bị ăn mòn nhanh hơn. Kem đánh răng và bột nở là chất mài, có thể để lại vết xước mịn.
Bao sái đồ đồng trên bàn thờ
Dịp cuối năm, nhiều gia đình lau dọn đồ thờ bằng đồng. Trước khi lau, xác định món đó là đồng mộc, giả cổ hay phủ bóng. Lư hương, chân nến đồng mộc lâu năm có thể đánh bóng; tượng thờ giả cổ, sơn son thếp vàng thì chỉ phủi bụi. Nếu không chắc, thử lau ở một chỗ khuất nhỏ trước. Theo nếp nhiều nhà, việc bao sái làm cẩn trọng, thắp hương xin phép trước, nhưng về mặt kỹ thuật thì cẩn trọng với hóa chất là quan trọng nhất.
Khi lớp hoàn thiện đã hỏng
Tượng giả cổ bị đánh bóng lộ đồng sáng, tượng mạ vàng mòn lộ đồng, tượng sơn bong tróc đều có thể làm lại bởi thợ của làng nghề đúc đồng hoặc cơ sở sơn thếp. Tự làm tại nhà thường cho kết quả loang lổ. Nếu tượng có giá trị tinh thần, nên mang đến nơi có uy tín, mô tả rõ lớp hoàn thiện ban đầu để thợ làm lại cho đúng.
Chọn kiểu hoàn thiện theo không gian
- Bàn làm việc, phòng khách hiện đại: đồng phủ bóng hoặc mạ, đỡ công lau.
- Phòng thờ, không gian cổ điển: giả cổ hoặc sơn son thếp vàng, hợp không khí trang nghiêm.
- Nơi gần biển, ẩm: tránh đồ mộc; chọn đồ phủ bóng hoặc sơn.
- Người thích tự tay chăm sóc: đồ mộc, thích nhìn đồng sáng dần theo tay lau.
Lớp "lên nước" tự nhiên trên đồ đồng
Đồ đồng để mộc, qua nhiều năm được tay người sờ, lau, sẽ có lớp màu trầm bóng ở những chỗ hay chạm và màu tối ở những chỗ khuất. Người chơi đồ cổ gọi đó là lớp "da" hay "nước" của đồng và rất quý nó, vì nó nói lên tuổi đời và lịch sử sử dụng. Đánh bóng mạnh tay sẽ xóa sạch lớp này. Với đồ đồng cũ của gia đình, nhất là đồ thờ lâu năm, nên cân nhắc kỹ trước khi đánh bóng cho sáng như mới.
Găng tay khi cầm đồ đồng đánh bóng
Mồ hôi và dầu trên tay có muối và axit, để lại dấu vân tay trên đồ đồng mới đánh bóng, lâu ngày thành vết xỉn loang. Khi lau dọn, sắp xếp đồ đồng mộc, mạ vàng hay dát vàng, nên đeo găng vải cotton mỏng. Đây là thói quen của người giữ đồ trong bảo tàng, và cũng là lý do đồ đồng bày nơi nhiều người chạm thường xỉn ở đúng chỗ tay cầm.
Hỏi gì khi mua
Hỏi người bán món này hoàn thiện kiểu gì, nếu mạ vàng thì mạ điện hay dát lá, có phủ bóng không, và nên lau thế nào. Người bán hiểu nghề sẽ trả lời ngay. Các mẫu vật phẩm đồng như hồ lô, tiền xu, linh vật có thể xem tại gian hồ lô của Thế Giới Phong Thủy, và nhớ ghi lại cách giữ gìn được dặn cho từng món.