Độ cứng Mohs, độ dai và sức chịu nhiệt: ba thông số nên đọc trước khi chọn đá làm tượng, cầu, vật phẩm
Trả lời ngắn: độ cứng Mohs cho biết đá có dễ bị trầy hay không; độ dai cho biết đá có dễ vỡ, mẻ khi rơi hay va đập không; sức chịu sốc nhiệt cho biết đá có dễ nứt khi nhiệt độ thay đổi đột ngột không. Ba thông số này độc lập với nhau: kim cương cứng nhất nhưng vẫn vỡ khi va đúng hướng, ngọc nephrite mềm hơn thạch anh nhưng dai hơn nhiều. Chọn vật phẩm cho chỗ nào thì xét thông số quan trọng nhất ở chỗ đó.
Thang Mohs là gì
Thang Mohs xếp khoáng vật từ 1 đến 10 theo khả năng vạch xước lẫn nhau: talc là 1, thạch cao 2, canxit 3, fluorit 4, apatit 5, fenspat 6, thạch anh 7, topaz 8, corundum (ruby, sapphire) 9, kim cương 10. Đây là thang thứ tự, không phải thang đều: kim cương cứng hơn corundum nhiều lần so với khoảng cách giữa 9 và 8. Bụi trong nhà chứa nhiều hạt thạch anh, nên đá cứng dưới 7 sẽ dần mờ bóng nếu lau khô chà mạnh thường xuyên.
Độ cứng của các loại đá vật phẩm phổ biến
| Đá | Độ cứng Mohs (xấp xỉ) | Nhận xét |
|---|---|---|
| Thạch anh các loại, mắt hổ | 7 | Chống trầy tốt |
| Mã não, chalcedony | 6,5–7 | Chống trầy tốt, rất dai |
| Ngọc jadeite | 6,5–7 | Rất dai |
| Ngọc nephrite | 6–6,5 | Dai nhất trong các đá phổ biến |
| Obsidian | 5–5,5 | Dễ trầy, giòn |
| Ngọc lam | 5–6 | Xốp, hay bị tẩm nhựa |
| Malachite | 3,5–4 | Mềm, nhạy axit |
| Fluorit (huỳnh thạch) | 4 | Mềm, dễ tách theo mặt cát khai |
| Đá vôi, cẩm thạch | 3–4 | Mềm, sợ axit như giấm, chanh |
Độ dai: chống vỡ khi rơi
Độ dai là khả năng chịu lực mà không vỡ, mẻ. Đá có cấu trúc sợi đan xen như nephrite và jadeite rất dai. Mã não và chalcedony, với vi tinh thể đan chặt, cũng dai. Thạch anh tinh thể lớn kém dai hơn, khi va mạnh dễ mẻ. Obsidian và thủy tinh giòn. Các đá có mặt cát khai rõ như fluorit, đá mặt trăng, topaz dễ tách vỡ theo mặt phẳng nhất định khi bị va đúng hướng. Với vật phẩm hay bị cầm nắm, xếp dọn, hoặc đặt ở nhà có trẻ nhỏ, độ dai quan trọng hơn độ cứng.
Sức chịu sốc nhiệt
Khi một phần của khối đá nóng lên hoặc lạnh đi nhanh hơn phần khác, ứng suất bên trong có thể làm đá nứt. Đá có bao thể, vết nứt sẵn, hoặc là thủy tinh như obsidian càng nhạy với sốc nhiệt. Những tình huống hay gặp: rửa đá đang lạnh bằng nước sôi, đặt đá trên kính lái ô tô giữa trưa, để gần bếp hoặc lò sưởi, mang từ phòng máy lạnh ra nắng gắt. Đá nhuộm, đá tẩm nhựa còn có thể đổi màu, ố nhựa khi gặp nhiệt cao.
Chọn đá cho bàn làm việc
Bàn làm việc là nơi vật phẩm hay bị đẩy, xê dịch, va vào laptop, cốc nước. Nên chọn đá cứng và dai như thạch anh, mã não, mắt hổ, nephrite. Kích thước vừa phải, đế phẳng, nặng vừa đủ để không đổ. Tránh đặt quả cầu trong suốt ở chỗ có nắng chiếu. Tránh đá mềm như malachite, fluorit ở vị trí hay bị lau chùi, vì sẽ trầy và mờ nhanh.
Chọn đá cho phòng khách và kệ trưng bày
Kệ trưng bày ít bị chạm vào nên có thể dùng cả đá mềm, đá đẹp nhưng giòn như fluorit, malachite, cụm tinh thể mỏng manh. Điều cần lưu ý là độ vững của kệ và đế, nhất là nhà có trẻ nhỏ, vật nuôi, hoặc ở vùng hay rung do xe tải qua lại. Đồ nặng đặt kệ thấp, đồ nhẹ đặt kệ cao. Kệ cao nên neo vào tường để tránh lật đổ.
Chọn đá cho ô tô
Ô tô là môi trường khắc nghiệt nhất với vật phẩm: nhiệt độ trong xe đỗ ngoài nắng có thể rất cao, rung lắc liên tục, và vật cứng văng ra khi phanh gấp có thể gây thương tích. Nên chọn vật phẩm nhỏ, nhẹ, đá dai như mã não, nephrite, gắn chắc bằng keo dẻo hoặc đế dán. Không đặt cầu thạch anh trong suốt trên taplo vì có thể hội tụ nắng. Không treo vật nặng ở gương chiếu hậu che tầm nhìn.
Chọn đá cho phòng tắm và nơi ẩm
Nhiều người thích đặt đá ở phòng tắm. Đá thạch anh, mã não không sợ ẩm. Nhưng đá xốp như ngọc lam, malachite, đá vôi, howlite nhuộm có thể bị ảnh hưởng bởi hơi nước, xà phòng và các chất tẩy rửa có axit. Pyrit (vàng găm) để nơi ẩm lâu có thể bị ôxy hóa, xỉn màu, đôi khi sinh bột trắng. Phòng tắm là nơi ít phù hợp cho đá quý hiếm; nếu muốn có, chọn loại cứng, ít xốp.
Chọn đá cho nhà có trẻ nhỏ
- Tránh vật phẩm nhỏ hơn đường kính ống giấy vệ sinh đặt ở tầm tay trẻ: nguy cơ hóc.
- Tránh obsidian, thủy tinh, cụm tinh thể nhọn ở tầm thấp: nguy cơ cứa đứt.
- Khối đá nặng phải đặt chắc, xa mép bàn, trên kệ đã neo tường.
- Ưu tiên đá dai, bo tròn cạnh, đế rộng.
Cách tự kiểm tra tình trạng đá trước khi mua
Soi đèn pin mạnh qua đá để thấy vết nứt bên trong. Xoay dưới ánh sáng để thấy vết trầy, mẻ cạnh. Kiểm tra đế có phẳng, có vững không bằng cách đặt lên mặt bàn và lắc nhẹ. Với tượng, nhìn kỹ các phần mỏng như tai, đuôi, chân, nơi dễ gãy nhất. Không dùng dao hay đồng xu cạo thử độ cứng, vì sẽ để lại vết xước trên món đồ, và phép thử này không giúp phân biệt thật giả như nhiều người nghĩ.
Đá mềm có nên mua không
Có, nếu biết cách dùng. Malachite với vân xanh đồng tâm, fluorit với các dải màu tím xanh, đá vôi khắc tinh xảo đều là những vật phẩm rất đẹp. Chúng phù hợp với kệ trưng bày, tủ kính, nơi ít va chạm, và cần lau bằng khăn mềm ẩm thay vì chà khô. Hiểu thông số giúp chọn đúng chỗ đặt, chứ không phải để loại bỏ những loại đá đẹp.
Đá và axit: thêm một thông số ít ai nghĩ tới
Đá gốc cacbonat như đá vôi, cẩm thạch, malachite, ngọc trai và san hô phản ứng với axit. Nước chanh, giấm, nước ngọt có ga, thậm chí một số nước lau sàn có tính axit có thể làm bề mặt mờ, rỗ. Vật phẩm bằng các chất liệu này nên tránh đặt ở bếp, quầy bar hay nơi hay bị đổ nước uống. Khi lau chỉ dùng nước sạch, khăn mềm, không dùng chất tẩy rửa đa năng.
Đá và ánh nắng: chuyện phai màu
Ngoài sốc nhiệt, ánh nắng còn có thể làm phai màu một số đá: thạch anh tím, thạch anh hồng, kunzite, fluorit, đá nhuộm và nhiều loại có màu do bức xạ tự nhiên. Đá có màu do nguyên tố cố định trong mạng tinh thể như mã não đỏ, ngọc nephrite thường bền màu hơn. Nếu kệ trưng bày hướng nắng chiều, nên dùng rèm mỏng hoặc chọn đá bền màu cho kệ đó.
Khi đá đã nứt: có sửa được không
Vết nứt nhỏ bên trong đá thường không sửa được, chỉ có thể ngăn nó lan bằng cách tránh va đập và sốc nhiệt. Tượng gãy rời có thể dán bằng keo epoxy trong suốt dành cho đá, nhưng đường dán vẫn lộ ra khi soi gần. Nếu món đồ có giá trị tinh thần với gia đình, nên mang tới thợ chế tác đá thay vì tự dán. Mảnh vỡ sắc của đá giòn như obsidian, thạch anh cần dọn cẩn thận như mảnh kính.
Tóm lại: đọc thông số trước, chọn màu sau
Khi đứng trước một món vật phẩm, hãy hỏi ba câu: món này sẽ đặt ở đâu, có hay bị chạm, va, lau không, và có gặp nắng, nhiệt không. Từ đó chọn đá có thông số phù hợp, rồi mới chọn màu theo sở thích hoặc theo mệnh. Các vật phẩm đá đặt bàn, đặt kệ có thể xem tại gian linh vật phong thủy của Thế Giới Phong Thủy, và hỏi người bán tên loại đá để tự đối chiếu với bảng độ cứng trong bài.