Đá xử lý nhiệt, nhuộm, tẩm nhựa, ép tái tạo: các cách can thiệp vào đá tự nhiên và người mua nên hỏi gì

Trả lời ngắn: xử lý đá là bất kỳ cách nào ngoài cắt mài để cải thiện màu, độ trong hoặc độ bền. Nung nhiệt là phổ biến và thường được chấp nhận vì cho kết quả bền. Nhuộm, tẩm dầu, tẩm nhựa, bơm keo, phủ màng và ép đá vụn tái tạo cũng rất phổ biến nhưng ảnh hưởng nhiều hơn tới độ bền và giá trị. Không cách nào là "lừa đảo" nếu người bán nói rõ; lừa đảo là khi giấu đi và bán với giá đá không xử lý. Câu hỏi đơn giản nhất cho người mua: món này đã qua xử lý gì chưa?

Vì sao đá lại cần xử lý

Đá đẹp tự nhiên, không cần can thiệp, chỉ chiếm một phần rất nhỏ sản lượng khai thác. Phần lớn đá có màu nhạt, không đều, có vết nứt hoặc vết bẩn. Xử lý giúp biến những viên đá kém hấp dẫn thành món dùng được, đưa giá xuống mức nhiều người mua được. Vì vậy xử lý không hẳn là điều xấu: nhờ nó, một chuỗi vòng mã não màu đẹp có giá vừa túi tiền. Vấn đề chỉ nằm ở minh bạch thông tin và giá bán.

Nung nhiệt

Nung nhiệt là phương pháp lâu đời nhất, dùng để đổi hoặc làm đậm màu, tăng độ trong. Thạch anh tím nung thành thạch anh vàng, mắt hổ vàng nung thành mắt hổ đỏ, mã não nâu nung thành mã não đỏ, sapphire và ruby được nung để màu đều hơn. Kết quả thường bền vững như màu tự nhiên, không phai. Trong ngành đá quý, nung nhiệt đơn thuần thường được chấp nhận rộng rãi. Điểm cần biết: đá đã nung có thể giòn hơn một chút nếu bao thể bên trong bị ảnh hưởng.

Nhuộm màu

Nhuộm là ngâm đá xốp trong dung dịch màu. Mã não, chalcedony, howlite, đá vôi, thạch anh rạn nhiệt thường được nhuộm. Màu nhuộm có thể rất rực và đẹp lúc mới mua, nhưng một số loại phai khi gặp nắng, mồ hôi, cồn, nước hoa. Dấu hiệu là màu đọng ở vết nứt và lỗ khoan. Howlite trắng nhuộm xanh là loại hay được bán giả thành ngọc lam (turquoise); hai loại này giá chênh nhau rất nhiều.

Tẩm dầu, tẩm nhựa, bơm keo

Đá có nhiều vết nứt hoặc lỗ xốp được ngâm dầu, sáp, hoặc nhựa để lấp khe, giúp đá trông trong và liền hơn. Ngọc lục bảo thường được tẩm dầu; jadeite loại B được tẩy axit rồi bơm nhựa; ngọc lam xốp được tẩm nhựa để cứng hơn. Nhựa có thể lão hóa, ố vàng, nứt sau nhiều năm, nhất là khi gặp nhiệt và hóa chất. Đá đã tẩm nhựa không nên rửa nước nóng, không dùng máy siêu âm, không để gần bếp.

Ép tái tạo và đá ghép

Đá ép tái tạo (reconstituted) được làm từ bột hoặc mảnh vụn đá trộn với chất kết dính, ép thành khối rồi cắt mài. Ngọc lam ép, hổ phách ép, malachite ép là ví dụ hay gặp. Đá ghép (doublet, triplet) gồm một lớp đá mỏng dán lên lớp nền khác để tiết kiệm đá quý hoặc tăng độ bền. Những loại này vẫn có chút thành phần đá thật nhưng tính chất vật lý và giá trị khác hẳn đá nguyên khối. Dấu hiệu nhận biết là vân lặp lại, màu quá đều, hoặc đường ranh giới khi soi nghiêng.

Chiếu xạ và phủ màng

Một số đá được chiếu xạ trong cơ sở chuyên dụng để đổi màu, ví dụ thạch anh trắng thành thạch anh khói, topaz không màu thành xanh. Sau chiếu xạ, đá phải được để "nguội" trong thời gian quy định trước khi bán ra thị trường. Phủ màng là phủ một lớp mỏng kim loại hoặc màu lên bề mặt, tạo hiệu ứng cầu vồng như thạch anh "aura" hoặc topaz "mystic". Lớp phủ đẹp nhưng có thể trầy, bong theo thời gian, nhất là trên hạt vòng cọ xát nhiều.

Bảng tóm tắt các kiểu xử lý

Câu hỏi nên đặt cho người bán

1. Món này là đá gì, tên khoáng vật cụ thể là gì?
2. Màu này tự nhiên hay đã qua xử lý? Nếu có thì xử lý gì?
3. Có giấy kiểm định không, do đơn vị nào cấp?
4. Nếu kiểm định ra khác mô tả, cửa hàng xử lý thế nào?
5. Cách giữ gìn riêng cho món này là gì?

Người bán có hiểu biết và trung thực sẽ trả lời rõ ràng, không lảng sang chuyện "năng lượng", "linh khí". Câu trả lời "đá tự nhiên 100%" mà không nói rõ có xử lý hay không chưa đủ, vì đá nung nhiệt vẫn là đá tự nhiên.

Xử lý có làm mất "tác dụng phong thủy" không

Câu hỏi này hay được đặt ra. Trong quan niệm dân gian, có người cho rằng đá nhuộm hay đá ép "không còn linh khí", người khác cho rằng màu sắc mới là điều quan trọng. Không có cơ sở khoa học để đo "linh khí" của đá, nên đây là chuyện niềm tin cá nhân. Điều có thể nói chắc: đá xử lý có độ bền khác và giá trị kinh tế khác. Nếu chọn vật phẩm theo màu hợp mệnh, đá nhuộm vẫn cho màu đó, chỉ cần chấp nhận khả năng phai.

Giấy kiểm định có ghi xử lý không

Giấy kiểm định nghiêm túc sẽ ghi rõ "tự nhiên" kèm các chú thích như "có dấu hiệu nung nhiệt", "đã tẩm nhựa", "đã nhuộm". Một số kiểu xử lý như nung nhiệt nhẹ rất khó phát hiện, nên giấy có thể ghi "không phát hiện dấu hiệu xử lý" thay vì khẳng định tuyệt đối. Giấy chỉ ghi chung chung "đá phong thủy thiên nhiên" mà không ghi tên khoáng vật và tình trạng xử lý thì không có nhiều giá trị.

Đá tổng hợp khác đá xử lý thế nào

Đá tổng hợp (synthetic) là đá được tạo ra trong phòng thí nghiệm, có thành phần và cấu trúc giống đá tự nhiên, ví dụ thạch anh tổng hợp, ruby tổng hợp. Đá mô phỏng (simulant) chỉ trông giống, như thủy tinh giả ngọc, nhựa giả hổ phách. Đá xử lý thì vẫn là đá tự nhiên, chỉ bị can thiệp sau khai thác. Ba nhóm này có giá trị rất khác nhau. Thạch anh tổng hợp thường quá trong, quá đều; đây là loại hay được dùng làm cầu pha lê giá rẻ, và người bán nên ghi rõ.

Ghi chép khi mua để tự bảo vệ

Với món có giá trị, nên giữ hóa đơn ghi rõ tên đá, tình trạng xử lý như người bán đã mô tả, kích thước, khối lượng và ảnh. Nếu sau này mang đi kiểm định và kết quả khác, những ghi chép này là căn cứ để trao đổi đổi trả. Chụp ảnh món đồ ngay tại cửa hàng dưới ánh sáng tốt cũng giúp so sánh nếu màu thay đổi theo thời gian.

Mua đá xử lý một cách thông minh

Đá xử lý là lựa chọn tốt khi mục đích là trang trí, làm quà, hoặc đeo cho vui với ngân sách vừa phải. Hãy trả đúng giá của đá xử lý, giữ gìn theo cách phù hợp, và đừng mua với kỳ vọng tích trữ giá trị. Với món đắt tiền hay mua làm của để dành, chỉ nên mua đá có giấy kiểm định ghi rõ tình trạng. Các vật phẩm vòng, đá có thể tham khảo tại các mẫu vòng tay trên Thế Giới Phong Thủy, và hỏi người bán đúng năm câu hỏi ở trên.

Câu hỏi thường gặp