Mã não làm vật phẩm phong thủy: vân lớp, mã não nhuộm màu và cách nhìn để không mua nhầm
Trả lời ngắn: mã não là một dạng thạch anh vi tinh thể, tên khoa học thuộc nhóm chalcedony, có các lớp vân đồng tâm hoặc song song. Đá cứng khoảng 6,5 đến 7, dai, khó vỡ, nên rất hợp làm hạt vòng, tượng nhỏ và đế. Mã não tự nhiên thường có màu trắng, xám, nâu, cam đỏ; còn các màu xanh lá rực, xanh dương, hồng, tím đậm trên thị trường phần lớn là đã nhuộm. Nhuộm là cách làm lâu đời và hợp pháp, chỉ cần người bán nói thật.
Mã não hình thành như thế nào
Mã não thường hình thành trong các lỗ rỗng của đá núi lửa. Nước ngầm mang silic hòa tan thấm vào, lắng đọng thành từng lớp rất mỏng qua thời gian dài. Mỗi lớp có độ xốp và lượng tạp chất hơi khác nhau, tạo nên những đường vân như vòng gỗ. Vì được tạo thành từ những tinh thể thạch anh cực nhỏ đan vào nhau, mã não không trong suốt như thạch anh tinh thể lớn mà có độ mờ như sáp, nhưng lại dai hơn, chịu va đập tốt hơn. Đây là lý do mã não được dùng làm cối nghiền trong phòng thí nghiệm từ lâu.
Mã não, chalcedony, carnelian: tên gọi dễ lẫn
Chalcedony là tên chung cho thạch anh vi tinh thể. Khi có vân lớp rõ thì gọi là mã não (agate). Khi màu cam đỏ đều không có vân rõ thì gọi carnelian, người Việt hay gọi mã não đỏ. Onyx trong khoáng vật học là mã não có vân song song đen trắng, nhưng ngoài thị trường chữ "onyx" lại hay bị dùng cho đá vôi vân hoặc mã não nhuộm đen. Khi mua, hỏi tên khoáng vật cụ thể và hỏi màu có tự nhiên không, đừng dựa vào cái tên thương mại.
Vì sao mã não dễ nhuộm màu
Chính độ xốp của các lớp vân khiến mã não hút được dung dịch màu. Từ lâu, thợ đá đã ngâm mã não trong dung dịch đường rồi xử lý axit để tạo màu đen, hoặc dùng muối kim loại để tạo màu xanh lá. Ngày nay có thêm thuốc nhuộm hữu cơ cho màu hồng, tím, xanh dương rất rực. Các lớp xốp hút màu đậm, lớp chặt hút ít, nên mã não nhuộm thường có vân tương phản rất mạnh. Nhuộm không làm đá yếu đi, nhưng một số loại thuốc nhuộm có thể phai khi gặp nắng, mồ hôi hoặc hóa chất tẩy rửa.
Dấu hiệu mã não đã nhuộm
- Màu quá rực và "không có trong tự nhiên" như xanh dương điện, hồng sen, tím đậm, xanh lá chói.
- Màu đọng đậm ở các vết nứt, lỗ khoan, kẽ hở của hạt.
- Cả chuỗi hạt có màu giống hệt nhau, không có hạt đậm hạt nhạt.
- Lau bằng bông thấm cồn hoặc nước rửa móng ở chỗ khuất, bông có thể ngả màu (chỉ thử khi chấp nhận rủi ro làm hỏng một hạt).
Những dấu hiệu này chỉ gợi ý, không phải bằng chứng. Mã não đỏ cam tự nhiên cũng có thể được nung để màu đậm hơn, và rất khó nhận ra bằng mắt.
Mã não tự nhiên trông như thế nào
Mã não chưa xử lý thường có tông trầm: trắng sữa, xám xanh, nâu mật ong, cam đỏ, đôi khi có vân xanh rêu do khoáng vật khác lẫn vào. Vân lớp mềm mại, đậm nhạt chuyển tiếp tự nhiên. Khi soi đèn pin qua lát mỏng, mã não thật cho ánh sáng xuyên qua dịu, thấy rõ vân. Nhiều người lại thích chính vẻ mộc này hơn màu nhuộm rực, đặc biệt khi làm vật phẩm đặt bàn hay đế trưng bày.
Mã não làm hạt vòng: vì sao bền
Độ dai của mã não là ưu điểm lớn khi làm hạt vòng đeo hằng ngày. Hạt va vào cạnh bàn, vào tay nắm cửa ít bị mẻ hơn thạch anh tinh thể lớn. Bề mặt đánh bóng giữ được lâu. Khi chọn vòng, nhìn lỗ khoan: lỗ khoan đều, nhẵn thì dây ít bị cứa đứt. Hạt có vết nứt chạy ngang qua lỗ khoan thì dễ vỡ đôi khi bị kéo căng. Vòng mã não nhuộm nên tháo ra khi tắm, rửa bát, bơi ở hồ có clo để giữ màu.
Mã não làm tượng, đế và lát trang trí
Mã não thường được cắt lát mỏng, đánh bóng hai mặt để làm đế lót ly, tranh ghép, hay để soi đèn. Lát mã não nhuộm màu rực được dùng nhiều trong trang trí. Tượng nhỏ, linh vật bằng mã não ít gặp hơn vì khối mã não đặc lớn khó tìm, nhưng nếu có thì độ bền rất tốt. Lát mỏng đặt ở cửa sổ đẹp nhưng dễ vỡ nếu rơi; nên có giá đỡ chắc.
Mã não và quan niệm phong thủy
Trong quan niệm dân gian, mã não được gán với nhiều ý nghĩa tùy màu: mã não đỏ cho sự ấm áp và mạnh mẽ, mã não xanh cho sự bình tĩnh, mã não đen cho sự che chắn. Những gán ghép này là quan niệm và cách hiểu phổ biến, chưa có kiểm chứng khoa học. Nếu chọn mã não theo màu hợp mệnh, cần nhớ rằng màu nhuộm và màu tự nhiên được dân gian xem như nhau, chỉ khác ở chuyện bền màu. Đừng trả thêm tiền vì một màu nhuộm được quảng cáo là "hợp mệnh hiếm có".
Mức giá hợp lý nằm ở đâu
Mã não là đá phổ biến, khai thác nhiều ở nhiều nơi trên thế giới, nên giá nhìn chung mềm. Những món đắt thật thường là mã não có vân đẹp hiếm, khối lớn nguyên vẹn, hoặc tay nghề khắc tốt. Một chuỗi vòng mã não nhuộm được bán với giá ngang đá quý hiếm, kèm lời "đá cổ", "đá được khai quật" là dấu hiệu nên dừng lại hỏi kỹ. Không có giấy tờ, không có cam kết đổi trả thì càng nên thận trọng.
Bảo quản mã não
- Rửa bằng nước ấm và xà phòng nhẹ, lau khô; tránh ngâm lâu trong nước nóng với mã não nhuộm.
- Không ngâm trong cồn, axeton, thuốc tẩy; đây là các dung môi có thể kéo màu nhuộm ra.
- Cất riêng với đá mềm hơn như ngọc trai, đá mặt trăng vì mã não cứng có thể làm trầy chúng.
- Thay dây vòng định kỳ, nhất là dây chun đã giãn.
Mã não vân cảnh và mã não rêu
Ngoài vân lớp đồng tâm quen thuộc, có những loại mã não mà hình vân gợi ra phong cảnh. Mã não rêu có các sợi khoáng vật màu xanh lục lan ra như rêu, như cây cỏ trong nền chalcedony trong mờ. Mã não vân cảnh có những vệt nâu, đen giống núi đồi, mây trời. Đây là những loại được giới chơi đá ưa vì mỗi lát là độc nhất. Chúng thường được cắt lát mỏng đánh bóng để ngắm, hoặc làm mặt dây. Màu của mã não rêu và mã não vân cảnh hầu như luôn tự nhiên, vì nhuộm sẽ phá mất vẻ tinh tế của vân.
Mã não đỏ nung nhiệt
Mã não đỏ cam có màu nhờ ôxít sắt. Từ xa xưa, người ta đã biết nung nhẹ mã não màu nâu vàng để chuyển sang đỏ cam đậm hơn, giống như nung đất sét đổi màu gạch. Cách xử lý này cho màu bền, gần như không phai, và rất khó phát hiện kể cả trong phòng thí nghiệm. Vì vậy với mã não đỏ, chuyện nung hay không ít ảnh hưởng tới giá; điều đáng quan tâm hơn là màu có đều, có trong mờ đẹp và hạt có nứt hay không.
Chọn mã não cho người mới
Người mới nên bắt đầu với một chuỗi mã não tự nhiên tông trầm hoặc mã não đỏ cam, kích thước hạt vừa cổ tay. Đây là món rẻ, bền, dễ đeo, và giúp quen mắt với vân đá thật trước khi bỏ tiền cho món đắt. Khi đã thích, có thể tìm hiểu tiếp các loại chalcedony khác, các loại mã não vân cảnh, mã não rêu. Các mẫu vòng và vật phẩm bằng đá tự nhiên có thể xem tại gian đá quý phong thủy của Thế Giới Phong Thủy, nhớ hỏi rõ món nào nhuộm, món nào màu tự nhiên.