Ngọc phỉ thúy, ngọc bích nephrite và những loại đá mượn tên "ngọc": phân biệt để chọn vật phẩm cho đúng
Trả lời ngắn: trong khoáng vật học chỉ có hai loại được gọi là ngọc thật: jadeite (phỉ thúy) và nephrite (ngọc bích, ngọc mềm). Cả hai đều rất dai, khó vỡ hơn nhiều đá cứng hơn chúng. Ngoài thị trường, nhiều loại đá khác như serpentine, aventurine, thạch anh nhuộm, đá Đông Linh được bán dưới tên "ngọc" kèm một chữ phụ. Với phỉ thúy, cần hỏi loại A (không xử lý), B (tẩy và bơm nhựa) hay C (nhuộm màu); giấy kiểm định từ phòng thí nghiệm là cách chắc chắn nhất.
Hai loại ngọc thật
Jadeite là khoáng vật nhóm pyroxen, cứng khoảng 6,5 đến 7, tỷ trọng khoảng 3,3. Màu xanh lục đậm trong đẹp của jadeite là thứ được gọi là "phỉ thúy hoàng gia", ngoài ra còn có tím oải hương, trắng, vàng, đỏ. Nephrite là khoáng vật nhóm amphibol, cứng khoảng 6 đến 6,5, thường xanh lục sẫm, xanh rau cải, trắng mỡ cừu, đen. Cả hai đều có cấu trúc sợi hoặc hạt đan chặt vào nhau nên rất dai: một chiếc vòng nephrite rơi xuống sàn có thể nảy lên mà không vỡ, điều mà thạch anh cứng hơn không làm được.
Vì sao gọi là "ngọc mềm" và "ngọc cứng"
Trong tiếng Trung, nephrite là "nhuyễn ngọc" và jadeite là "ngạnh ngọc", nên tiếng Việt cũng gọi theo là ngọc mềm và ngọc cứng. Chữ "mềm" ở đây chỉ chênh lệch độ cứng nhỏ giữa hai loại, không có nghĩa nephrite mềm như sáp. Nephrite có lịch sử chế tác lâu đời hơn ở Trung Hoa, còn jadeite được ưa chuộng mạnh từ vài thế kỷ gần đây. Khi người bán gọi chung là "ngọc bích", hãy hỏi lại là jadeite hay nephrite.
Những loại đá hay mượn tên ngọc
| Tên thị trường | Thực chất | Ghi chú |
|---|---|---|
| Ngọc Đông Linh, ngọc Ấn Độ | Aventurine (thạch anh có lấp lánh) | Rẻ, đẹp, không phải ngọc |
| Ngọc Hàn, ngọc bích Hàn | Serpentine hoặc bowenite | Mềm hơn, dễ trầy |
| Ngọc Malaysia | Thạch anh hoặc chalcedony nhuộm xanh | Màu đều, có thể phai |
| Ngọc Hoàng Long | Thường là thạch anh vi tinh thể màu vàng | Tên thương mại, không phải jadeite |
| Ngọc Tân Cương | Thường là nephrite hoặc đá khác tùy nơi bán | Cần hỏi rõ |
Bảng trên chỉ là cách dùng tên phổ biến; cùng một tên thương mại ở các cửa hàng khác nhau có thể là những loại đá khác nhau. Không có gì sai khi mua aventurine hay serpentine, miễn là giá tương xứng và người bán nói đúng tên.
Loại A, B, C nghĩa là gì
Ba chữ cái này dùng cho jadeite. Loại A là jadeite tự nhiên, chỉ được cắt mài và phủ sáp bề mặt theo cách truyền thống. Loại B đã được ngâm axit để tẩy các vết bẩn màu nâu, sau đó bơm nhựa để lấp các khe rỗng, giúp đá trông trong và sạch hơn. Loại C được nhuộm màu. Còn có loại B+C là vừa tẩy vừa nhuộm. Loại B và C đẹp lúc mới mua nhưng nhựa có thể lão hóa, ố vàng, giòn sau nhiều năm, và giá trị thấp hơn nhiều so với loại A.
Đọc giấy kiểm định ngọc
Một giấy kiểm định đầy đủ thường ghi tên khoáng vật (jadeite hoặc nephrite), kết luận tự nhiên hay đã xử lý, mô tả màu, kích thước, khối lượng và ảnh mẫu. Đơn vị cấp phải là phòng thí nghiệm đá quý có địa chỉ rõ ràng, giấy có mã số tra cứu được. Giấy chỉ ghi "ngọc thiên nhiên" mà không ghi tên khoáng vật, hoặc do chính cửa hàng tự in, thì giá trị tham khảo thấp. Nên đối chiếu ảnh và kích thước trên giấy với món đồ đang cầm trên tay.
Mẹo nhận biết tại nhà: dùng được tới đâu
- Cầm lên thấy nặng tay hơn thạch anh cùng cỡ: gợi ý về tỷ trọng cao của jadeite, nhưng không chắc chắn.
- Gõ nhẹ hai vòng vào nhau nghe tiếng trong: nhiều người tin, nhưng tiếng gõ phụ thuộc hình dạng và rất dễ đoán sai.
- Soi đèn thấy vân như sợi bông: có thể là cấu trúc tự nhiên, cũng có thể không.
- Đốt lửa, cạo dao: tuyệt đối không nên, vì có thể làm hỏng ngọc thật và vẫn không phân biệt được loại B.
Thực tế, loại B được làm khéo đánh lừa cả người có kinh nghiệm khi chỉ dùng mắt thường. Phép thử đáng tin cần thiết bị như máy quang phổ hồng ngoại ở phòng thí nghiệm.
Ngọc trong quan niệm của người Việt
Người Việt chịu ảnh hưởng lâu đời của văn hóa coi ngọc là biểu tượng của sự thanh cao, bền bỉ. Vòng ngọc thường được mẹ trao cho con gái, mặt ngọc được bọc vàng làm của để dành. Trong quan niệm dân gian, ngọc đeo lâu "nuôi" theo người, màu sẽ đẹp lên; về vật lý, điều thực sự xảy ra là bề mặt được đánh bóng tự nhiên qua da và dầu da. Ý nghĩa tinh thần ấy đáng trân trọng, nhưng không nên vì thế mà trả giá ngọc loại A cho một món loại B.
Chọn vòng ngọc cho vừa tay
Vòng ngọc là vòng liền, không có khóa, nên phải chọn đúng cỡ. Đo chu vi chỗ rộng nhất của bàn tay khi khép các ngón lại, so với bảng cỡ của cửa hàng. Vòng quá chật khó đeo vào và dễ làm đau tay; vòng quá rộng dễ va đập. Khi đeo vào, có thể dùng túi ni lông mỏng bọc bàn tay hoặc xà phòng để trơn, và luôn làm trên mặt nệm, khăn dày để lỡ rơi không vỡ. Người làm việc tay chân nhiều nên cân nhắc mặt dây hơn là vòng.
Tượng ngọc và vật phẩm đặt bàn
Tượng Phật, Quan Âm, tỳ hưu, bắp cải ngọc là các vật phẩm bằng ngọc phổ biến. Phần lớn tượng ngọc giá mềm là nephrite màu xanh sẫm hoặc serpentine, ít khi là jadeite vì khối jadeite lớn rất đắt. Với tượng, quan tâm nhiều hơn tới tay nghề khắc: nét mặt hài hòa, đường nét rõ, không có vết nứt xuyên qua cổ hay chân đế. Tượng đặt trên bàn thờ hoặc kệ cao nên có đế chắc và cố định.
Bảo quản ngọc
Ngọc không sợ nước, rửa bằng nước ấm và xà phòng nhẹ là đủ. Với jadeite loại B có nhựa, tránh nhiệt độ cao, tránh để trong xe ô tô nắng gắt, tránh hóa chất tẩy rửa vì nhựa có thể biến chất. Cất ngọc riêng trong túi vải mềm. Không cần ngâm nước muối hay các nghi thức đặc biệt; nếu gia đình có nếp riêng thì làm theo nếp nhà, miễn đừng dùng hóa chất mạnh.
Màu ngọc và chuyện "ngọc càng xanh càng quý"
Với jadeite, màu xanh lục đậm, đều, trong là quý nhất, nhưng độ trong và độ mịn của kết cấu, tức thứ người trong nghề gọi là "thủy" và "chủng", quan trọng không kém. Một món xanh nhạt nhưng trong như nước có thể giá trị hơn món xanh đậm mà đục, sần. Màu xanh quá rực, quá đều trên một vòng giá rẻ thường là dấu hiệu nhuộm. Với nephrite, loại trắng mịn như mỡ cừu được đánh giá cao trong văn hóa Trung Hoa, còn loại xanh sẫm phổ biến và giá mềm hơn.
Mua vật phẩm ngọc: hỏi gì trước khi trả tiền
- Món này là jadeite, nephrite hay đá khác?
- Nếu là jadeite, loại A, B hay C? Có giấy kiểm định không, ai cấp?
- Cửa hàng có cho đổi trả nếu kiểm định ra kết quả khác mô tả?
- Giá đang trả cho đá, cho tay nghề khắc hay cho lời quảng cáo?
Các mẫu vòng, mặt dây và vật phẩm ngọc có thể tham khảo tại gian ngọc phỉ thúy của Thế Giới Phong Thủy, mang theo bốn câu hỏi trên khi trao đổi với người bán.