Phép thử đá phong thủy tại nhà: phép nào tin được, phép nào chỉ là mẹo truyền miệng vô dụng
Trả lời ngắn: ở nhà chỉ làm được vài phép loại trừ thô — nhìn bằng kính lúp, cân, đo tỷ trọng bằng nước, sờ cảm giác nhiệt, soi đèn — và chúng chỉ giúp nghi ngờ chứ không kết luận được đá thật. Các mẹo phổ biến như đốt lửa, cào lên kính, nhỏ axit vừa dễ làm hỏng đá vừa không phân biệt được đá tự nhiên với đá đã xử lý. Kết luận chắc chắn cần máy đo của nơi kiểm định.
Mua một chiếc vòng hay quả cầu đá về, ai cũng muốn tự kiểm cho yên tâm. Trên mạng có cả chục mẹo: hơ bật lửa xem có cháy đen không, cào lên kính, ngậm thử, thả vào nước muối. Bài này đi qua từng phép, nói rõ nó dựa trên nguyên lý gì, cho biết được gì và hỏng ở đâu.
Hiểu trước: thử tại nhà là loại trừ, không phải chứng nhận
Một phép thử tốt ở nhà chỉ trả lời được câu "món này có thể không phải loại người bán nói". Nó không trả lời được "món này chắc chắn là đá tự nhiên chưa xử lý". Lý do là đá giả tốt có thể qua được mọi phép thử đơn giản, còn đá thật đã nhuộm, tẩm nhựa thì về bản chất vẫn là đá đó. Giữ tâm thế này để không quá tin vào một mẹo nào.
Kính lúp 10x: phép đáng làm nhất
Một chiếc kính lúp phóng 10 lần giá rẻ là công cụ hữu ích nhất. Soi dưới ánh sáng trắng, tìm bọt khí tròn (hay gặp ở thủy tinh và nhựa), đường khuôn đúc ở mép tượng, vết màu đọng trong khe nứt (dấu hiệu nhuộm), lỗ xỏ dây có viền màu đậm hơn thân hạt.
Đá tự nhiên thường có bao thể không đều: vệt, đốm, vân mờ, vết nứt nhỏ có hình dạng tự nhiên. Một khối "pha lê" trong veo tuyệt đối với giá rẻ thì nhiều khả năng là thủy tinh. Kính lúp không làm hỏng gì, nên đây là phép nên thử đầu tiên.
Cân và đo tỷ trọng bằng nước
Mỗi loại đá có tỷ trọng khá ổn định. Cách đo đơn giản: cân món đồ khô, rồi cân khi treo nó chìm hẳn trong cốc nước (không chạm đáy, không chạm thành). Tỷ trọng bằng khối lượng khô chia cho phần chênh lệch giữa hai lần cân. Thạch anh quanh 2,65; nhựa thường dưới 1,5; thủy tinh thường 2,4–2,6; ngọc jadeite khoảng 3,3.
Phép này cần cân chính xác tới 0,1 gam và món đồ không có lỗ rỗng chứa khí. Nó loại trừ tốt nhựa giả đá, nhưng khó tách thạch anh với thủy tinh vì hai con số gần nhau. Vòng hạt nhiều lỗ xỏ cho kết quả kém chính xác hơn khối đặc.
Cảm giác lạnh khi áp lên da
Đá và thủy tinh dẫn nhiệt tốt hơn nhựa, nên áp lên má hoặc mu bàn tay thấy mát lâu hơn. Nhựa thì ấm lên rất nhanh. Phép này giúp loại nhựa, nhưng không tách được đá với thủy tinh. Phòng có điều hòa, tay vừa cầm lâu, hoặc đá để ngoài nắng đều làm kết quả sai.
Soi đèn pin: thấy được gì
Soi đèn pin xuyên qua hạt đá giúp nhìn cấu trúc bên trong: vân mây, bao thể, độ đều màu. Ngọc nhuộm đôi khi lộ màu dồn theo vân nứt như mạng nhện. Tuy nhiên ánh đèn trắng thường không đủ để phát hiện tẩm nhựa. Đèn tia cực tím (đèn soi tiền) làm một số nhựa và keo phát sáng, nhưng có đá tự nhiên cũng phát quang, nên chỉ coi là dấu hiệu để hỏi thêm.
Đốt lửa: mẹo phổ biến nhất và nguy hiểm nhất
Mẹo "hơ lửa thấy đen là giả" dựa trên ý nhựa sẽ cháy, chảy, bốc mùi. Nhưng lửa bật lửa để lại muội than trên cả đá thật; đá thật có nước trong cấu trúc hoặc vết nứt có thể nứt vỡ khi gặp nóng lạnh đột ngột; đá đã tẩm nhựa có thể bị hỏng lớp nhựa bên trong làm đổi màu. Nói gọn: phép này dễ phá hỏng món đồ thật mà vẫn không chứng minh được gì. Không nên làm, nhất là với đồ có giá trị và khi có trẻ nhỏ quanh nhà.
Cào lên kính và các phép thử độ cứng tự phát
Thạch anh cứng hơn kính nên có thể cào xước kính. Nhưng cào bằng hạt vòng là làm xước luôn hạt, mà nhiều loại giả bằng thủy tinh cứng cũng cào được kính. Đá mềm như malachite, ngọc trai, hổ phách sẽ bị hỏng ngay. Phép thử độ cứng chỉ nên làm ở mặt khuất, với dụng cụ thử chuyên dụng, và tốt nhất là để nơi kiểm định làm.
Axit, nước muối, ngậm vào miệng: bỏ hẳn
- Nhỏ axit làm hỏng bề mặt đá chứa canxi và kim loại mạ, gây nguy hiểm cho da và mắt.
- Ngâm nước muối không phân biệt được thật giả, lại làm hỏng dây và lớp đánh bóng.
- Ngậm hay liếm đá không cho biết gì; đá nhuộm hoặc phủ hóa chất có thể không an toàn để đưa vào miệng.
- Thả vào nước xem nổi chìm chỉ loại được vật liệu rất nhẹ, mà vật phẩm rỗng bằng đá cũng có thể nổi.
Đá "thật nhưng đã xử lý": giới hạn lớn nhất của thử tại nhà
Phần lớn tranh cãi về giá nằm ở chỗ đá có bị nhuộm, tẩm hay xử lý nhiệt không. Thạch anh vàng xử lý nhiệt, mã não nhuộm màu, ngọc tẩm nhựa đều là đá thật về khoáng vật. Kính lúp đôi khi thấy dấu nhuộm, còn tẩm nhựa và xử lý nhiệt gần như không phát hiện được ở nhà. Vì vậy khi người bán khẳng định "không xử lý" để lấy giá cao, cách duy nhất là giấy kiểm định độc lập.
Một quy trình thử nhanh, an toàn
- Chụp ảnh món đồ dưới ánh sáng ban ngày ngay khi nhận.
- Soi kính lúp tìm bọt khí, đường khuôn, màu đọng trong vết nứt.
- Áp lên da cảm nhiệt, so với một cốc thủy tinh và một vật nhựa cùng phòng.
- Cân và đo tỷ trọng nếu có cân chính xác.
- Ghi lại kết quả; thấy điểm nghi ngờ thì hỏi người bán hoặc mang đi kiểm định.
Quy trình này không làm hỏng gì và đủ để loại phần lớn nhựa, thủy tinh rẻ tiền đội lốt đá quý.
Khi thử xong mà vẫn nghi ngờ
Nếu các phép thử cho kết quả lạ, đừng vội kết luận người bán lừa. Hãy liên hệ người bán kèm ảnh và số đo, hỏi chất liệu chính xác và chính sách đổi trả. Người bán đàng hoàng sẽ giải thích hoặc nhận lại hàng. Nếu món đồ có giá trị lớn, mang đi kiểm định độc lập là cách rõ ràng nhất cho cả hai bên.
Ghi chép kết quả để so sánh về sau
Mỗi lần thử, ghi lại ngày, món đồ, cân nặng, tỷ trọng đo được và những gì thấy dưới kính lúp vào một tờ giấy hoặc ghi chú điện thoại. Vài tháng sau, nếu màu đá phai, nếu chuỗi hạt có hạt lạ, hay khi mang đi kiểm định, những con số này giúp so sánh nhanh. Ghi chép cũng giúp không lặp lại các phép thử không cần thiết lên cùng một món đồ.
Chọn nơi bán để đỡ phải thử
Cách tiết kiệm công sức nhất là mua ở nơi ghi rõ chất liệu bằng tên khoáng vật, nói rõ đá có xử lý hay không, và cho đổi trả khi không đúng mô tả. Với đá phong thủy dùng hằng ngày như thạch anh, mã não, đá mắt hổ, có thể xem các mẫu tại gian đá quý phong thủy của Thế Giới Phong Thủy, hỏi rõ chất liệu từng món rồi tự kiểm lại bằng các phép an toàn ở trên khi nhận hàng.